मान्सून २०२६: संपूर्ण महाराष्ट्र व्यापला — पण जूनची तूट भरून निघणार का?
एकत्रित विश्लेषण | IMD + JAMSTEC + Satellite + खुळे + जायभाये
विजय गायकवाड | कृषी पर्व
नैऋत्य मान्सूनने अखेर संपूर्ण महाराष्ट्र व्यापला. IMD ने २४ जून रोजी अधिकृतपणे जाहीर केले — मान्सून महाराष्ट्राच्या उर्वरित भागांत, गुजरात आणि मध्य प्रदेशच्या काही भागांत, तसेच छत्तीसगड आणि झारखंडच्या आणखी काही भागांत प्रगत झाला. केरळात ४ जूनला आगमन (तीन दिवस उशिरा), मुंबईत २३ जूनला (बारा दिवस उशिरा), आणि संपूर्ण महाराष्ट्र व्यापायला २४ जून उजाडावे लागले — सामान्य कालावधीपेक्षा जवळपास दहा ते पंधरा दिवस उशिरा. मान्सूनची प्रगती उत्तरेकडे जसजशी गेली तसतसा विलंब वाढत गेला.
पण खरी बातमी ही नाही. खरी बातमी ही की आज, २५ जूनपासून, यंदाच्या एल निनो वर्षातील मान्सूनचे पहिले जोरदार आवर्तन सुरू होत आहे. IMD पुणेचे निवृत्त हवामानशास्त्रज्ञ माणिकराव खुळे यांनी काल सांगितले — “जूनचा शेवटचा आठवडा (२५ जून ते १ जुलै) हा महाराष्ट्रासाठी यंदाच्या मान्सूनच्या जोरदार पावसाचे पहिले आवर्तन ठरू शकेल.” मुंबईत गेल्या दोन दिवसांत जो पाऊस पडला त्यापेक्षा कितीतरी अधिक तीव्र पाऊस पुढच्या आठवड्यात अपेक्षित आहे.
आकाश काय सांगते — उपग्रह चित्रांचे वाचन
आज सकाळी ८:२७ वाजता (IST) INSAT-3DS उपग्रहाने टिपलेल्या तीन चॅनेलच्या प्रतिमा एकत्र वाचल्या तर पुढच्या चार-पाच दिवसांचे चित्र स्पष्ट होते.
Thermal Infrared (१०.८३ μm) प्रतिमेत कोकण किनारपट्टी आणि दक्षिण महाराष्ट्रावर मध्यम ते जाड ढगांचे आवरण दिसते. अरबी समुद्रावरून एक स्पष्ट ढगांचा पट्टा दक्षिण-पश्चिमेकडून कोकणाच्या दिशेने वाहतोय. हा moisture feed आहे — पुढच्या काही दिवसांत कोकणात मुसळधार ते अति मुसळधार पावसाचे कारण. मध्य महाराष्ट्र आणि मराठवाड्यात ढग विरळ आणि पातळ — पावसाची क्षमता मर्यादित. विदर्भात मिश्र — काही ठिकाणी embedded convection (ढगांमध्ये संवहनी ठिणगी) दिसते, भाग बदलत पाऊस शक्य.
Water Vapour (६.८८ μm) प्रतिमा — ही सर्वात महत्त्वाची. यात वरच्या वातावरणातील ओलाव्याचे वितरण दिसते. अरबी समुद्रापासून महाराष्ट्राकडे ओलाव्याचा एक उज्ज्वल (bright) पट्टा स्पष्ट वाहतो — हा moisture conveyor belt. खुळे यांनी सांगितलेल्या “पावसाच्या धूमशानाला” हाच conveyor belt इंधन पुरवेल. याउलट उत्तर-पश्चिम भारत — राजस्थान, उत्तर गुजरात — गडद (dark) दिसते, म्हणजे तिथे वरच्या वातावरणात ओलावा नाही, कोरडेपणा कायम.
Visible Channel (०.६५ μm) प्रतिमेत कोकण-घाटमाथ्यावर जाड, पांढरे ढग — Cumulonimbus प्रकारचे — तीव्र पावसाचे वाहक. मध्य महाराष्ट्रात हलके, पातळ ढग — पावसाची क्षमता कमी. ईशान्य भारतावर अत्यंत दाट Cumulonimbus — तिथे आधीच तीव्र पाऊस सुरू.
IMD च्या अधिकृत satellite bulletin (२४ जून, ०३:०० UTC) मध्ये नोंदवले — “दक्षिण-पूर्व गुजरात, महाराष्ट्र, गोवा, कर्नाटक, तेलंगणा, केरळ आणि तामिळनाडूवर मध्यम ते तीव्र संवहनी/वादळी ढग” — Cloud Top Temperature उणे ७० ते उणे ९०°C. ही अत्यंत थंड ढगशिखरे म्हणजे ढग वातावरणात अत्यंत उंच गेलेले आणि पाण्याने ओथंबलेले. अशा ढगांमधून मुसळधार ते अति मुसळधार पाऊस पडतो. अरबी समुद्रावर — खंबातचा आखात, पूर्व-मध्य अरबी समुद्र, लक्षद्वीप, मालदीव भागात “तीव्र ते अति तीव्र संवहन” — म्हणजे अरबी समुद्रावरचा moisture supply अत्यंत सक्रिय.
Cloud Top Brightness Temperature (CTBT) नकाशात कोकण-गोवा-कर्नाटक भागात गडद रंगाचे (अत्यंत थंड) ढगशिखरे — मुसळधार पावसाचे स्पष्ट संकेत. Western Disturbance चा स्वतंत्र प्रभाव उत्तर भारतात — लडाख, जम्मू-काश्मीर, हिमाचल, पंजाब, हरयाणा, उत्तर राजस्थान, दिल्ली, पश्चिम उत्तर प्रदेश — विखुरलेले बहुस्तरीय ढग, हलका ते मध्यम पाऊस.
तीन अंदाज — एक चित्र
यंदाच्या मान्सूनवर तीन स्वतंत्र स्रोत अंदाज देत आहेत — IMD (अधिकृत), माणिकराव खुळे (IMD पुणे, निवृत्त), आणि विजय जायभाये (स्वतंत्र हवामानशास्त्रज्ञ, सिन्नर, नाशिक). तिघांचे अंदाज एकत्र केल्यावर पुढच्या आठवड्याचे चित्र अत्यंत स्पष्ट होते.
कोकण (मुंबई, ठाणे, पालघर, रायगड, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग) — तिघेही सहमत: सहा दिवस सलग मोठ्या प्रमाणात ते अति मुसळधार पाऊस. IMD ने “fairly widespread to widespread rain” सांगितला. खुळे म्हणाले — “मुंबईसह कोकणात उद्यापासूनच्या आठवड्यात पावसाचे धूमशान.” जायभाये यांचा निळा झोन — जोरदार ते मुसळधार. तिघांचा एकमत — कोकणात पुढचे सहा दिवस जोरदार पाऊस.
सर्वात महत्त्वाचा इशारा — नद्यांना पूर. खुळे यांनी नावानिशी सांगितले — रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि कोल्हापूर या तीन जिल्ह्यांत पुढच्या तीन दिवसांत पंधरा नद्यांना पूर-पाण्याची शक्यता. वशिष्ठी, शास्त्री, सावित्री, कजाली, बुरोंडी, वागोठाण, देवगड, कारली, गड, तेरेखोल, तिलारी, पंचगंगा, वारणा, दूधगंगा आणि हिरण्यकेशी — या पंधरा नद्यांची नावे त्यांनी दिली. नदीकाठचे शेतकरी, ग्रामस्थ — सज्ज राहणे अत्यंत गरजेचे.
मध्य महाराष्ट्र आणि मराठवाडा — इथे चित्र मिश्र. IMD ने सांगितले — “Madhya Maharashtra and Marathwada are expected to see increased rainfall on Friday and Saturday” — म्हणजे २७-२८ जून. खुळे म्हणाले — कोकणातील जोरदार पावसामुळेच मध्य महाराष्ट्र, मराठवाडा आणि खान्देशात कमी तीव्रतेचा का होईना पावसाची शक्यता. जायभाये मात्र अधिक सावध — त्यांचा पिवळा झोन (नाशिक, अहिल्यानगर, सातारा, सांगली, सोलापूर, कोल्हापूर, धाराशिव, धुळे) मध्ये “विशेष पाऊस नसेल — किरकोळ ठिकाणी पाऊस होईल” असा अंदाज. जायभाये यांचे स्पष्टीकरण — पश्चिमेचे हलके ढग पूर्वेकडे वाहत जातील, पण पाऊस पाडण्याइतका ओलावा त्यांच्यात नसेल.
शुक्रवार-शनिवार (२७-२८ जून) हे दोन दिवस निर्णायक — IMD चा अंदाज आणि जायभाये यांचा अंदाज यात फरक आहे. IMD “increased rainfall” म्हणतो, जायभाये “किरकोळ” म्हणतात. सत्य बहुधा मध्यभागी असेल — काही ठिकाणी चांगला पाऊस, काही ठिकाणी निराशा. सोयाबीन शेतकऱ्यांनी आपल्या तालुक्यातील प्रत्यक्ष पाऊस बघून निर्णय घ्यावा — प्रादेशिक अंदाजावर अवलंबून राहू नये.
विदर्भ आणि पूर्व मराठवाडा — जायभाये यांचा लाल झोन. संभाजीनगर (किरकोळ भाग), जालना, बीड, परभणी, नांदेड, हिंगोली, बुलढाणा, वाशिम, अकोला, यवतमाळ, अमरावती, वर्धा, नागपूर, भंडारा, गोंदिया, चंद्रपूर, गडचिरोली — या संपूर्ण पट्ट्यात भाग बदलत जोरदार-मध्यम पाऊस. तेलंगणामार्गे अरबी समुद्रीय शाखेने गडचिरोली-सिरोंचा मार्गे दक्षिण विदर्भात प्रवेश केल्यामुळे ओलावा पोहोचतोय. कापूस शेतकऱ्यांसाठी चांगली बातमी — पण भाग बदलत पाऊस म्हणजे तुमच्या गावात पडेलच असे नाही.
गुजरात — IMD ने सांगितले — पूर्व गुजरात, सौराष्ट्र आणि कच्छमध्ये विखुरलेला ते मोठ्या प्रमाणात पाऊस सहा दिवस. पुढच्या दोन-तीन दिवसांत उत्तर अरबी समुद्र आणि गुजरातमध्ये मान्सूनची आणखी प्रगती अपेक्षित.
Rain Shadow — एल निनो वर्षातील सर्वात मोठा शत्रू
जायभाये यांचा नकाशा एक गंभीर pattern उघड करतो — जो एल निनो वर्षात अधिक तीव्र होतो. कोकण आणि पश्चिम घाटांवर भरपूर पाऊस — कारण अरबी समुद्रावरून ओलाव्याने भरलेले ढग घाटावर आदळतात आणि उंची गाठतात, थंड होतात, संपूर्ण ओलावा सोडतात. पण घाट ओलांडून पूर्वेकडे गेल्यावर — ते ढग रिकामे झालेले असतात. “पश्चिमेचे हलके ढग पूर्वेकडे वाहतात — पण पाऊस पाडत नाहीत” — जायभाये यांनी नेमके हेच सांगितले.
हा rain shadow effect दरवर्षी असतो — पण एल निनो वर्षात तो तीव्र होतो. कारण एल निनोमुळे मान्सूनी वारे कमकुवत होतात — ओलाव्याचा एकूणच supply कमी — मग जो काही ओलावा येतो तो घाटावरच संपतो, पूर्वेकडे पोहोचत नाही.
जायभाये यांचा पिवळा झोन — नाशिक, अहिल्यानगर, सातारा, सांगली, सोलापूर, धाराशिव — हाच तो rain shadow पट्टा. हाच सोयाबीनचा पट्टा — ५२ लाख हेक्टर. हाच कांद्याचा पट्टा — पारनेर, श्रीगोंदा, कर्जत, शेवगाव. Deccan Herald ने २३ जूनला पारनेर कांदा पट्ट्यातील भीषण स्थिती मांडली — परतीची शेतं कोरडी, शेतकरी चिंताग्रस्त. माझे मूळ गाव तकळी ढोकेश्वर (पारनेर तालुका) — तिथे कांदा उत्पादक शेतकऱ्यांना तातडीने थंड साठवणूक सुविधा, खरेदी धोरण आणि पाणी व्यवस्थापनावर सरकारी मदत गरजेची.
कृषी पर्वाच्या “६२ दशलक्ष हेक्टर” मालिकेत आम्ही सांगितले — कोरडवाहू पट्टा सर्वात असुरक्षित. जायभाये यांचा पिवळा झोन तोच कोरडवाहू पट्टा. Satellite imagery तेच दाखवते — घाटमाथ्यावर जाड ढग, पूर्वेला पातळ. तीन स्वतंत्र स्रोत — एकच निष्कर्ष.
तापमानात दिलासा
खुळे यांनी तापमान अंदाज दिला — पुढच्या आठवड्यात मुंबईसह कोकण आणि घाटमाथ्यावर कमाल तापमान ३०°C च्या आसपास. गेल्या आठवड्यातील ३५°C+ उकाड्याशी तुलना करा — पाच अंशांचा फरक. उर्वरित महाराष्ट्रात ३४-३६°C — अजूनही गरम, पण गेल्या आठवड्यापेक्षा बरे. पहाटेचे किमान तापमान संपूर्ण महाराष्ट्रात २२-२४°C — रात्रीचा उकाडा कमी होईल. विदर्भात मात्र शुक्रवार २६ जूनपर्यंत भाग बदलत तीव्र उष्णलाट (severe heat wave) आणि रात्रीचा उकाडा कायम.
RMC मुंबई चा ताजा डेटा (२४ जून, सकाळी १०:३०) — मुंबई-सांताक्रूझ २५°C, आर्द्रता ९४%, वारा शांत. महाबळेश्वर १७.८°C — घाटमाथ्यावर मान्सूनी थंडावा. पुणे-शिवाजीनगर २२°C. अहमदाबाद ३२°C — गुजरात अजून गरम. नांदेड २९°C — मराठवाड्यात मान्सून दाखल पण तापमान अजून अधिक.
जूनची तूट — आकडेवारीचे सत्य
जूनमध्ये महाराष्ट्रात सरासरीपेक्षा ४०% हून अधिक कमी पाऊस पडला. IMD च्या Daily Activity Map वरील Rainfall Anomaly नकाशात बहुतांश मध्य-पश्चिम भारत — महाराष्ट्रासह — लाल/गडद लाल रंगात, म्हणजे सरासरीपेक्षा तूट. ईशान्य भारत निळ्या रंगात — सरासरीपेक्षा जास्त. हे असमतोल वितरण Strong El Niño चे वैशिष्ट्य.
आज मान्सून संपूर्ण महाराष्ट्रात पोहोचला. पुढचे सहा दिवस (२५ जून ते १ जुलै) जोरदार पावसाचा अंदाज. पण जूनची संचित तूट एका आठवड्यात पूर्णपणे भरून काढणे अत्यंत कठीण. मजबूत शेवटच्या आठवड्याच्या pulse ने deficit ४०% वरून कदाचित २५-३०% पर्यंत कमी होईल — पण हंगामी तूट कायम राहील.
IMD चा हंगामी अंदाज ९०% LPA — गेल्या अकरा वर्षांतील सर्वात कमी. मुख्यमंत्री फडणवीस यांनी ८८% सांगितले. JAMSTEC ने १ जूनला Strong El Niño confirmed केला — काही ensemble मॉडेल Super दाखवतात. IRI/Columbia: एल निनो ९८% निश्चित. NOAA: Strong/Very Strong ची शक्यता ६५%, Super ची शक्यता ५०%.
JAMSTEC ने विशेष सांगितले — “Strong El Niño in boreal summer” — म्हणजे July-August-September. हाच तो कालावधी जो कृषी पर्वाने एप्रिलपासून “धोक्याची खिडकी” म्हणतोय. सोयाबीनच्या शेंगा भरतात, कापसाची बोंडे फुलतात, तुरीचे रोप वाढते — आणि तेव्हाच Strong El Niño पावसाला दाबतो.
धरणे आणि पाणी — संकट कायम
धरणसाठा फक्त ३५७.५ TMC — एकूण क्षमतेच्या पंचवीस टक्के. जलसंपदा मंत्री विखे पाटलांनी शेतीसाठी धरणाचे पाणी ३१ ऑगस्टपर्यंत बंद केले — फक्त पिण्यासाठी राखीव. पुण्यात खडकवासला प्रणालीत कमी साठा — alternate-day supply. कोकणातील जोरदार पावसामुळे कोकणातील धरणे भरण्यास सुरुवात होईल — पण मध्य महाराष्ट्र, मराठवाडा, विदर्भातील धरणांचे catchment areas अजून कोरडे.
शेतकऱ्यांसाठी — भागनिहाय शिफारस
कोकण (निळा झोन) — भात रोपवाटिका सुरू करा. सहा दिवस सलग जोरदार पाऊस — पेरणीसाठी अनुकूल. पण पंधरा नद्यांना पूराचा इशारा — नदीकाठचे शेतकरी, ग्रामस्थ — जनावरे, साठवणूक सुरक्षित ठिकाणी ठेवा. कोल्हापूर — पंचगंगा, वारणा पातळी बघत रहा.
विदर्भ आणि पूर्व मराठवाडा (लाल झोन) — पाऊस सुधारतोय. भाग बदलत जोरदार-मध्यम. ७५ मिमी+ सलग पाऊस तुमच्या तालुक्यात नोंदवला जाईपर्यंत थांबा — मग कापूस, सोयाबीन पेरा. प्रादेशिक अंदाजावर नाही — तुमच्या गावातील प्रत्यक्ष पावसावर निर्णय घ्या. कापूस — देशी/सुधारित वाण, बियाणे २५-३०% अधिक.
मध्य-पश्चिम महाराष्ट्र (पिवळा झोन) — अजून घाई नको. शुक्रवार-शनिवार (२७-२८ जून) बघा — IMD “increased rainfall” म्हणतो, जायभाये “किरकोळ” म्हणतात. तुमच्या शेतातील प्रत्यक्ष पाऊस बघा. ७५ मिमी+ सलग झाल्याशिवाय सोयाबीन पेरणी करू नका. “खोटी सुरुवात” (false start) टाळा — बियाणे महाग (₹५,०००-६,००० प्रति बॅग), खत दुर्मिळ (SSP ६८%), दुबार पेरणी परवडणार नाही. जुलै पहिला आठवडा — target ठेवा. दरम्यान — माती परीक्षण पूर्ण करा, खत जे मिळतंय ते आत्ताच घ्या (जुलैत peak demand — नंतर मिळणार नाही), शेततळे तयार ठेवा — जो पाऊस पडेल तो साठवा. गांडूळखत, रायझोबियम, PSB — जैविक पर्याय शोधा.
सर्वांसाठी — PMFBY पीक विमा भरा. मुदत संपण्यापूर्वी. यंदा विमा म्हणजे शब्दशः जीवनरेखा. Strong El Niño confirmed. ऑगस्ट-सप्टेंबरची “धोक्याची खिडकी” पुढेच आहे. कोणताही हंगाम विम्याशिवाय नको.
षड्मुखी संकट — मोठे चित्र बदललेले नाही
मान्सूनचे आगमन ही सकारात्मक बातमी — पण षड्मुखी संकटाचे मोठे चित्र बदललेले नाही.
एल निनो — Strong confirmed, Super शक्य, ऑगस्ट-सप्टेंबर धोक्याची खिडकी. इराण युद्ध — खत अमोनिया +६०%, सल्फर +२५०%, उत्पादन -२५%, SSP ६८%. ट्रम्प जकात — भारतीय शेतमालावर २६%. सिबिल — बँक पीककर्ज नाकारते, शेतकरी सावकाराकडे ३६-६०%. धरणाचे पाणी बंद — ३१ ऑगस्टपर्यंत, साठा २५%. साखर निर्यात — Reuters: भारत तीन वर्षे निर्यात करू शकणार नाही, आयातीची शक्यता.
मान्सूनचे आगमन या सहापैकी एका आघाडीवर — पर्जन्यवृष्टी — अंशतः दिलासा देते. पण बाकी पाच आघाड्या अबाधित. आणि पर्जन्यवृष्टीचा दिलासाही अपूर्ण — जूनची ४०%+ तूट, rain shadow ने सोयाबीन-कांदा पट्टा कोरडा, आणि ऑगस्ट-सप्टेंबरचा इम्तिहान पुढे.
ढग आले. पाऊस सुरू झाला. पहिले आवर्तन आज सुरू होतंय. पण हा पहिला अंक आहे — शेवटचा नाही. प्रार्थना एकच — ढगांनो, रिकामे होऊ नका. ऑगस्टमध्ये या. सप्टेंबरमध्ये भिजवा. ६२ दशलक्ष हेक्टर वाट बघतायत.
विजय गायकवाड
कृषी पर्व | krishiparva.in
स्रोत: IMD Press Releases २३-२४ जून २०२६; INSAT-3DS Satellite Imagery (Thermal IR, Water Vapour, Visible, CTBT) २५ जून ०८:२७ IST; IMD Satellite Bulletin २४ जून ०३:०० UTC; IMD Daily Activity Map — Rainfall Anomaly; माणिकराव खुळे, Meteorologist (Retd) IMD Pune, २४ जून; विजय जायभाये, स्वतंत्र हवामानशास्त्रज्ञ, सिन्नर-नाशिक, २४ जून; RMC Mumbai, २४ जून; JAMSTEC SINTEX-F, १ जून २०२६ (डॉ. ताकेशी दोई); IMD LRF; NOAA CPC; IRI/Columbia; Reuters, २२ जून; Deccan Herald, २३ जून; कृषी पर्व “६२ दशलक्ष हेक्टर” मालिका.